مصالح ساختمانی و تکنولوژی در هنر و معماری اسلامی

مصالح ساختمانی و تکنولوژی در هنر و معماری اسلامی

همانطور که در نوشته “رابطه معماری و فرهنگ” گفتیم فرهنگ یک ملت ارتباط زیادی با آثار به جای مانده از آن دارد که از جمله این آثار معماری است که بررسی ساخت و سازها و مصالح ساختمانی به کار رفته در فرهنگ کهن اسلامی موضوع این نوشته می باشد. دوره ابتدایی اسلامی، در کل، در قلمرو مصالح ساختمانی و فناوری، بسیار نوآورانه نبود بلکه از آنچه که از سنت های قدیمی به ارث برده بود، استفاده می کرد. سنگ و آجر از جمله مصالح ساختمانی بود که همچنان در سرتاسر مدیترانه مورد مصرف بود در حالی که استفاده از آجرهای گلی پوشیده شده با گچ در ایران و عراق غلبه داشت به جز موارد معدودی مانند سیراف که بنایی با سنگ های تراشکاری شده نشانده شده در ملات معمول تر بود.

مهمترین نوآوری در مصالح ساختمانی، پیشرفت سریع در معماری آجر پخته در اواخر قرن ۸ و ۹ در عراق بود. این تکنیک استفاده از مصالح ساختمانی بعدها در سوریه و مصر نیز به کار گرفته شد. آجرکاری های ایرانی نیز بعدها در اردن پدیدار شد. مقبره های سامانیان در بخارا اولین نمونه به جای مانده از معماری با آجرهای جدید در شمالشرق ایران است.

مقبره سامانیان در بخارا

چوب نیز از جمله مصالح ساختمانی بود که به طور مداوم استفاده می شد اما معمولا به خوبی از آنها مراقبت نشده است به جز در فلسطین و مصر که به خاطر شرایط و عوامل اقلیمی (خشکی زیاد مصر)، مذهبی (تقدس بیت المقدس) و یا تاریخی (مصر هرگز تسخیر نشده بود) در نگهداری از اشیای چوبی و المان های معماری دخیل بود.

به عنوان پشتیبان برای سقف و پشت بام، معماران اولیه از دیوارها و تک حامی ها استفاده می کردند. دیوارها علیرغم مصالح ساختمانی به کار رفته در آن ها عموما پیوسته بودند، با نیمه برج ها مستحکم می شدند و به ندرت (به استثنای آسیای مرکزی) با سایر عنصرهای معماری پیوند داده می شدند یا شکسته می شدند. شایع ترین تک حامی ترکیبی از پایه ستون و سرستون مربوط به معماری مدیترانه بود. بیشتر برای ستون ها و سرستون ها فارغ از مصالح ساختمانی آن ها همچنان از سازه های ماقبل اسلامی استفاده شدند یا یا کپی شده از مدل های قدیمی تر بودند.

ستون ها در معماری اسلامی

در آن دوره استفاده از “مصالح ساختمانی مصنوعی” وجود نداشت و برای ساخت و سازهای خود صرفا بهره گیری از “مصالح ساختمانی طبیعی” رونق داشت. در قرن نهم در عراق ستون های آجری استفاده می شد به شکلی که استفاده از این مصالح ساختمانی برای ستون ها به ایران و مصر نیز گسترش یافت. ستون ها با آرک پوشش داده می شد. که در اغلب موارد آرک ها حالت نیم دایره ای داشتند. آرک های نوک تیز و یا دو مرکزی بسیار مورد توجه بودند. اما به نظر نمی رسد که نیاز کمتر آن ها به حامی و پشتیبان فهمیده شده بود. بیشترین پیشرفت فنی غیر معمول در مورد آرک ها در مسجد بزرگ کوردوبا (قرطبه) واقع شده که به منظور افزایش ارتفاع ساختمان در ناحیه ای با ستون های کوچک، معماران دو ردیف آرک های نعل اسبی مضاف ساختند که در آن از انواع مصالح ساختمانی سنگ و آجر بهره بردند.

مسجد بزرگ کوردوبا

تقریبا بلافاصله متوجه شدند که چنین موفقیتی در ساخت ارک های مضاف به جای مصالح ساختمانی سنگ و آجر می تواند اصلاح شود تا انواع الگوها ساخته شود که از یکنواختی طبیعی ساختمان های دارای سقف و ستون کاسته شود. اگرچه یک ابهام باقی می ماند و آن اینکه آیا تاثیر زیبایی کانون اصلی توجه در ساخت چنان ستون های آرک دار منحصر بفرد بود یا خواص و تکنولوژی ساختاری آن.

اکثر سقف های اسلامی اولیه تخت بودند. اگرچه بام های چوبی شیروانی در غرب فرات در جهان اسلام برپا می شدند هر چند که گنبدها و طاق های نیم دایره ای شکل در شرق به راه بودند. مصالح ساختمانی طاق ها هم از سنگ و هم از آجر مخصوصا در معماری های غیر مذهبی به کار می رفتند. گنبدها به طور مکرر در مسجدها و همواره در آرامگاه ها و گاهی نیز در معماری های غیر مذهبی به کار می رفتند.

گنبد در معماری اسلامی

تقریبا تمام گنبدها بر روی پایه های مستقیم بنا می شدند (پشتیبانی از گوشه ها صورت می گرفت تا بار گنبد را منتقل کند). بیشتر پایه گنبدها طاقچه هایی هستند که اتاق های دایراه ای را به یک چند ضلعی برای قرار گرفتن گنبدها تبدیل می کردند. در مسجد بزرگ کوردوبا با یک سیستم پیچیده رگه های متقاطع مواجه هستیم در حالی که در بخارا با همان مصالح ساختمانی پایه گنبدها به دونیمه عرضی شکسته می شود.

عجیب ترین استفاده از پایه گنبدها در مقبره ای در ازبکستان (تیم) واقع شده که سطح این وسیله ساخت و ساز به یک سری از واحدهای سه بعدی کوچک شکسته شده که به نوعی از الگوی هرمی شکل تبدیل شده است.

این بازسازی اولین نمونه باقی مانده از تزئینات مقرنس کاری است که بعدها یک عنصر مهم در استفاده از مصالح ساختمانی و دکوراسیون معماری اسلامی است. این طراحی دکوراسیون به طرز بسیار ناخوشایندی در شهر تیم ساخته شده که باید از منابع دیگری مشتق شده باشد. احتمالا وسایل تزئینی استفاده از پانل های با مصالح ساختمانی گچ منحنی برای پوشش گوشه ها و قسمت های بالای دیوارهای در ایران در نیشاپور یافت می شود.

مقرنس کاری و مصالح ساختمانی اسلامی

چنانچه در نوشته “مصالح ساختمانی” اشاره شد، برای اینکه از مرغوب ترین و به روزترین مصالح ساختمانی در ساخت و ساز ساختمان خود بهره مند شوید پیشنهاد می شود با کارشناسان و متخصصان ما در بیلدبرد برای معرفی و مشاوره و اجرای انواع مصالح ساختمانی در ساختمان خود تماس بگیرید.

اشتراك و دنبالك

    ترک بک و لینک بک برای این مقاله وجود ندارد

    دیدگاه بدهید